< Previous | Contents

GAIDHLIG Ag Ath-Bheothachadh Gaidhlig Neamhnuid Naiseanta

MOLAIDHEAN

Gun lean Riaghaltas na h-Alba a’ maoineachadh na Gàidhlig agus ga leasachadh tro:

• Riochdairean Gàidhlig aig àrd-ìre taobh a-staigh an Riaghaltais — Roinn bheag de luchd-labhairt Gàidhlig a bhiodh a’ dèiligeadh ri cùisean na Gàidhlig - gus Ministearan a chomhairleachadh mu phoileasaidh. Tha e cudromach gum bi na dreuchdan sin air an suidheachadh gun dàil, gus am bi làmh aig an fheadhainn anns an dreuchd ann a bhith a’ stèidheachadh nan structaran ùra agus ann am planadh nam prìomh-amasan gnìomha.

• Buidheann Comhairleachaidh a stèidheachadh anns an eadar-ama de cheathrar bhall a’ riochdachadh nan ceithir roinnean obrach a tha air an sònrachadh ann am Moladh 2 gu h-ìosal.

• Buidheann Leasachaidh Gàidhlig a chur air chois a bhios cunntachail don Riaghaltas agus don Phàrlamaid airson:

  • Roi-innleachd co-fhillte a dhealbh, agus planaichean soilleir ullachadh ‘s an cur an cèill le amasan sònraichte agus so-ruigsinneach.

  • Ceithir roinnean obrach a stiùireadh: (1) foghlam agus ionnsachadh; (2) na h-ealain, cultar agus dualchas; (3) leasachadh eaconomach agus sòisealta; agus (4) planadh agus leasachadh cànain, air taobh a-staigh nan trì coimhearsnachdan a tha air an sònrachadh anns an Structar Leasachaidh.

  • Modh-obrachaidh Inbhe Thèarainte don chànan a thoirt air adhart.

2. Gum bi am Buidheann Leasachaidh Gàidhlig:

• Fo stiùireadh Cheannaird, le cuideachadh bho Stiùirichean anns gach aon de na ceithir roinnean obrach, agus le Bòrd air a dhèanamh suas den Cheannard agus còignear bhall neo-dhreuchdail a’ riochdachadh na coimhearsnachd Ghàidhlig agus air an taghadh gu cùramach tro dhòigh fastaidh foirmeil. Tha e air a mholadh gum bi na stiùirichean neo-dhreuchdail a’ faighinn tuarastal freagarrach co-ionann ri buidhnean poballach eile.

• A-mhàin na chladhan airson sruth-airgid bhon Riaghaltas, air a sholar a rèir rùintean soilleir le ùine coileanaidh air a shuidheachadh.

• A’ dèanamh rianachd air maoin de £10 millean sa bhliadhna sa chiad dol a-mach, an suim as lugha a dh’fheumar airson suidheachadh a chur air dòigh a neartaicheas ‘s a leasaicheas a’ Ghàidhlig (gun a bhith a’ gabhail a-steach craoladh Gàidhlig).

• A’ sgrùdadh cleachdadh agus buaidh an airgid airson am bi na buidhnean a’ strì a rèir nan riaghailtean air a bheil cunntas anns an Structar Leasachaidh.

• A’ gabhail thairis modh stiùiridh agus obair nam buidhnean a tha air am maoineachadh le airgead poballach aig an àm seo. Bhiodh an àireamh de bhuidhnean a tha ann an-dràsta air an lùghdachadh agus bhiodh cuid dhiubh no a h-uile h-aon dhiubh a bhios air fhàgail a’ dol fo sgèith a’ Bhuidhinn Leasachaidh.

• A’ stèidheachadh a’ mhòr-chuid de stiùireadh obair na Gàidhlig far a bheil a’ Ghàidhlig beò, agus air a co-roinn mar a chithear iomchaidh airson frithealadh do na "coimhearsnachdan beothail" agus suidheachadh na Gàidhlig gu nàiseanta.

• A bhith a’ co-obrachadh le na buidhnean craolaidh Gàidhlig, Ughdarrasan Ionadail, Companaidhean Iomairt agus prìomh bhuidhnean eile an sàs sa Ghàidhlig.

A bharrachd air sin tha sinn a’ moladh:

• Gu lean buidhnean le ballrachd no buidhnean saor-thoileach stèidhichte no ùra a’ faighinn taic airgid poballach airson pròiseactan tron Bhuidheann Leasachaidh Gàidhlig.

• Gun tèid prìomhachas a thoirt do thòiseachadh air sgeama fastaidh agus trèanaidh nàiseanta do thidsearan Gàidhlig gus togail air soirbheachadh Foghlam Meadhan-Gàidhlig, agus do chumail suas na h-iomairt chun na h-ìre gum bi co-chothromachadh eadar ullachadh agus iarrtas.

• Gun lean Sgeama nan Tabhartasan Sònraichte a tha cudromach airson Foghlaim Gàidhlig, ach gun tèid ath-mheasadh airson èifeachd. Bu chòir crìochan a shuidheachadh airson ùine maoineachaidh, bhon àm a thèid cur a-steach airson tabhartais gu àm dearbhaidh air coileanadh nam poileasaidhean agus planaichean roi-shuidhichte, le meudachadh agus cosgaisean co-cheangailte. Bu chòir do dh’ùghdarrasan a gheibh Tabhartasan Sònraichte a bhith a’ toirt cunntais bliadhnail air mar a tha iad a’ planadh, a’ tabhann, a’ leasachadh agus a’ measadh Foghlaim Meadhan-Gàidhlig.

• Gun tèid dèiligeadh ris an fheum air airgead airson foghlam Gàidhlig san treas-ìre.

"Your report "Death of Gaelic forecast by end of century" must be extremely disheartening for many Gaelic speakers who have been working so hard over the years to keep their language alive.

"My mother tongue is Punjabi, but I remember when a schoolboy at Portree in Skye in the Sixties the joy my friends experienced when I mastered a few sentences of Gaelic. They, too, were always eager to hear me speak a little Punjabi or Urdu.

"This is not mere nostalgia for the wonderful years I spent in Skye. My point is that a diversity of languages enriches a community. It enriches the lives of people who are exposed to different languages.

"More importantly, the social and emotional development of children is strengthened by the fact that they can use more than one language as a point of reference. In my own case, my early childhood was spent in Baluchistan, a part of Pakistan where most children grow up speaking two or three languages. My contact with the language and people of Skye certainly enriched my life.

"Gaelic is part of the heritage of Scotland. It is a precious gift and it must not be allowed to fade into extinction. Here is a chance for the Scottish parliament to demonstrate its support for the Gaelic community in a real and meaningful way."

Habib Hashmi, Dùn Eideann (Litir gu An Albannach, 3 Og-mhìos 2000)

PAIPEAR-TAIC 4

Coimeas Chànan: A’ Chuimrigh, Eirinn agus Catalonia

1. Cuimris

A rèir Cunntas-sluaigh 1991 bha Cuimris aig 508,000 de shluagh na Cuimrigh bho aois trì suas. Bha seo a’ nochdadh gu robh an cànan a’ cumail air bhunailt agus gu robh an crìonadh a thàinig innte aig toiseach na linne air a chasg. Thàinig a’ mhisneachd bu mhotha bho na gluasadan am measg an òigridh. Eadar 1981 agus 1991 chaidh an àireamh chloinne le Cuimris suas 6.9% agus chaidh an àireamh aois 10-14 suas 8.4%. B’ e leasachadh foghlam meadhan-Cuimris agus foghlam dà-chànanach a bha mar mheadhan air an leudachadh sin. Aig an àm seo tha 525 bun-sgoil agus àrd-sgoil a’ tabhann foghlam meadhan-Cuimris do chòrr air 82,000 de chloinn.

Chaidh Bòrd na Cuimris a stèidheachadh fo Achd na Cuimris 1993. ’S e a phrìomh obair a bhith "a’ brosnachadh agus a’ cur air adhart labhairt na Cuimris". Tha an obair eile aige agus a phrìomh ùghdarrasan air an comharrachadh anns an Achd. Tha cumhachd aig a’ Bhòrd a bhith a’ toirt seachad thabhartasan airson a’ chànan adhartachadh anns na roinnean poballach agus prìbheideach. Tha aithisg chudromach aca mun phoileasaidh co-cheangailte ri cur a-steach airson tabhartas. Feumaidh amasan cinnteach a bhith air an comharrachadh airson luach na h-obrach a mheasadh agus tha an t-airgead a thèid a thoirt seachad air a bhonntachadh air pròiseactan a-mhàin.

’S e plana adhartais a’ Bhùird: "Taic a thoirt do Chuimris a dh’ionnsaigh seasmhachd agus tèarainteachd mar mheadhan conaltraidh sa Chuimrigh."

2. A’ Ghaeilge

Tha àireamhan 1996 a’ sealltainn gu robh 1.43 millean duine ann am Poblachd na h-Eireann le tomhas beag no mòr de dh’fhileantachd sa Ghaeilge. Tha an àireamh seo a’ riochdachadh 43.5% den t-sluagh. Ann an cunntas-sluaigh 1991 bha an àireamh sa cheud de luchd-labhairt Gaeilge aig 32.5. Tha an t-àrdachadh mòr eadar 1991 agus 1996 gu ìre mar thoradh air gun deach a’ cheist sa Chunntas atharrachadh gu bhith nas soilleire agus a’ gabhail a-steach dòighean cleachdaidh. Am measg chùisean eile a dh’fhaodadh a bhith air buaidh a thoirt air tha atharrachadh cudromach ann am foghlam agus nas lugha de chlaonbhàigh bhon t-sluagh. Ged a tha an àireamh le Gaeilge an ìre mhath àrd chan eil ach mu chairteal dhiubh ga cleachdadh gu làitheil. Tha a’ mhòr-chuid a tha ga cleachdadh gu cunbhalach a’ fuireach ann an sgìrean na Gaeltacht no ann am buidhnean cathaireil.

Chaidh dà bhuidheann pàirt-maoinichte leis an stàite a chur air chois le Achdan Oireachtas airson a’ chànan adhartachadh: Udaras na Gaeltachta (1981), gu sònraichte airson sgìrean na Gaeltacht, agus Bord na Gaeilge (1978). Tha Comhdhail Naisiunta na Gaeilge, Comhdhail nam Buidheann Saor-thoileach, cuideachd maoinichte leis an stàite agus tha a’ mhòr-chuid de bhuidhnean Gaeilge nam buill dheth.

Ann an Cunntas-sluaigh 1991 thuirt 142,000 de shluagh Eirinn a Tuath gu robh iad comasach air Gaeilge a leughadh, a labhairt no a sgrìobhadh. B’ e poileasaidh an Riaghaltais a bhith a’ cur luach sònraichte air Gaeilge, a’ misneachadh ùidh agus spèis innte, agus a’ comharrachadh a pàirt ann an dualchas cultarail na coimhearsnachd air fad. Bha an sluagh meang-bhlàth no a’ cur suas leis a’ phoileasaidh seo, ach tha Cùmhnant Dihaoine na Ceusta ann an 1998 a’ nochdadh mòran a bharrachd cudrom, le rùn an Riaghaltais airson "seasmhachd ann an adhartachadh a’ chànain".

3. Catalan

’S e mion-chànan a th’ ann an Catalan agus tha i air a labhairt ann an ceithir stàitean Eòrpach. Ach buinidh a’ mhòr-chuid de na 7 millean luchd-labhairt anns an Spàinn do Chatalonia, Valencia agus na h-Eileanan Balearic. Ged a bha i uaireigin air a faicinn mar dhual-chainnt neo-chudromach, ’s e th’ ann an Catalan ach cànan Romansach coileanta.

Anns na làithean a dh’fhalbh, bha duilgheadasan anabarrach a’ coinneachadh ri Catalan. Nuair a bha an dùthaich fo cheannsal Franco (1939-75) chan fhaodadh a cleachdadh gu poballach. Bha i air a toirmeasg anns na sgoiltean, ann an riaghladh agus anns na meadhanan. Ach thòisich strì an-aghaidh ionannachd cànain am measg luchd-labhairt Catalan.

Nuair a bha siostam-riaghlaidh Franco seachad, thàinig atharrachadh mòr. Dh’aontaich Reachd na Spàinn ann an 1978 inbhe cho-oifigeil a thoirt do na cànain a bharrachd air Spàinnis anns na roinnean fa leth. Shuidhich Reachd Fèin-riaghlaidh Chatalan ann an 1979 gu robh inbhe oifigeil aig an dà chànan ann an Catalonia ach gur e Catalan cànan gnèitheach na roinne. Rinn an Achd Gnàthachaidh Cànain (1983) ullachadh airson Catalan a chleachdadh anns a h-uile suidheachadh oifigeil agus bha i a’ moladh gun deigheadh a toirt a-steach mean air mhean do ghnìomhachas.

Nas fhaide air adhart, bha Achd Chatalan (1997) ag iarraidh, am measg nithean eile, gum bi a h-uile stèisean rèidio agus TV ann an Catalonia a’ craoladh co-dhiù dara leth nam prògraman ann an Catalan. Tha an t-siostam foghlaim cuideachd air atharrachadh gu mòr, le teagasg tro mheadhan Chatalan aig a h-uile ìre agus prògraman bogaidh anns a bheil clann nach eil a’ bruidhinn Catalan a’ tòiseachadh ga cluinntinn aig aois glè òg.

Tha an riaghaltas Catalan a’ toirt taic airgid don chànan fo phlanadh coileanta, roi-innleachdail agus sònraichte an àite beachd-smuain coitcheann.

< Previous | Contents