ÒRAID BHON PHRÌOMH MHINISTEAR,
RT HON JACK McCONNELL BPA
AIG CUIRM FOSGLAIDH A' CHEUDAMH MÒD
AN T-ÒBAN, 10 DÀMHAIR 2003
A Chinn-suidhe, a Neach-gairm, Buill a' Chomuinn,
a Mhnathan agus a Dhaoine Uasail,
Dh'iarrainn taing a thoirt do Iain MacÌomhair
airson na fàilte bhlàth agus dh'iarrainn taing agus
moladh a thoirt do na h-Urrasairean airson an taic don
Cheudamh Mòd seo.
Tha mi air leth toilichte a bhith an seo a-nochd,
còmhla ri Ministear na Gàidhlig. Tha trì adhbharan
againn a bhith an seo.
An toiseach, àite na Gàidhlig an Alba a
chomharrachadh agus a dhaingneachadh. 'S e an dara
adhbhar, meal-an-naidheachd a chur oirbh aig a' 100
mh Mòd Nàiseanta Rìoghail. agus, 's e an
treas adhbhar gus am Bile Gàidhlig againn
fhoillseachadh airson co-chomhairle.
Mar a dh'eadar-mhìnich Dòmhnall Dewar
nach maireann e - bithidh Achd Gaidhlig ann. 'S toigh
leam sin.
Gàidhlig - Cànan Albannach
Cha bu chòir teagamh sam bith a bhith ann
mu inbhe na Gàidhlig mar chànan Albannach. Tha i na pàirt shònraichte agus luachmhor de ar
cultar agus ar dualchas. Thuirt Somhairle MacGillEain, 'ma
gheibh a' Ghàidhlig bàs, caillidh Alba luach nach gabh
luaidh, agus caillidh na Gàidheil cha mhòr gach
nì'.
Tha mise ag aontachadh leis, agus a-nochd tha mi
airson gun daingnich mi mo thaic airson na Gàidhlig mar
chànan shoirbheachail a tha a' cuideachadh eaconamaidh,
cultar agus coimhearsnachdan na h-Alba - agus airson
àite na Gàidhlig taobh a-staigh aon Alba
ioma-chultair.
Ann an Alba tha ceanglaichean làidir agus
soilleir eadar ar fearann agus ar sluagh agus a'
Ghàidhlig. Tha freumhan Gàidhlig aig mòran de ar
sloinnidhean agus tha ainmean air ar bailtean agus
aibhnichean, cnuic agus lochan a bha air an toirt
dhaibh le ginealaichean de luchd-labhairt
Gàidhlig.
Ach, tha a' Ghàidhlig a' gabhail a-staigh
barrachd na ar dualchas agus ainmean-àite. Chan e
a-mhàin gu bheil a' Ghàidhlig beò, tha i na doras
a-steach do chultar a tha gach cuid sean-nòs agus
ùr-nòs - cultar le prionnsabalan agus creideamhan air
an comharrachadh ann am beul-aithris, ceòl, òran,
danns, bàrdachd agus litreachas.
Tha am Mòd bliadhnail a' gabhail a-staigh nan
taobhan sin uile den Ghàidhlig agus a' cur gu mòr ri
inbhe agus neart a' chànain.
Thuirt Iain Crichton Mac a' Ghobhainn, 'neach a
tha a' call a chànan tha e a' call a shaoghal'. Tha e
a-nis an urra ri luchd-poileataics an latha an-diugh
dèanamh cinnteach gum bi a' Ghàidhlig air a neartachadh
agus tha mo dhleastanasan mar Phrìomh Mhinistear na
h-Alba airson taic a thoirt don Ghàidhlig fìor
chudthromach dhomh. Feumaidh sinn dèanamh cinnteach
chan e a-mhàin gum bi sinn a' cumail suas an dlùth
cheangal eadar a' Ghàidhlig agus gach cuid eachdraidh
agus cruinn-eòlas na h-Alba, ach cuideachd gum bi a'
Ghàidhlig a' soirbheachadh. Chan e làithean a
dh'fhalbh a-mhàin a bhuineas don Ghàidhlig - feumar
sealltainn gu bheil làithean ri teachd aice
cuideachd.
Chan ann dìreach a' leantainn ri cladaichean
iar-thuath na h-Alba a tha a' Ghàidhlig. Tha pàirt air
a bhith aig luchd-labhairt Gàidhlig ann an cumadh a
thoirt air iomadh taobh de bheatha na h-Alba. Tha a'
choimhearsnachd Ghàidhlig cuideachd air mòran a
choileanadh o chionn ghoirid ann an craoladh,
teicneolas, foghlam agus na h-ealain.
Gàidhlig - Àite Oifigeil
Cha bu chòir teagamh sam bith a bhith ann mu àite
na Gàidhlig an Alba.
Ann an Riaghaltas na h-Alba tha Ministear againn
le uallach airson Gàidhlig. Tha taic aig a' Ghàidhlig
bho phrògraman maoineachaidh Riaghaltais. Tha ullachadh
aig Pàrlamaid na h-Alba airson Gàidhlig na h-obair
labhairteach agus sgrìobhte.
Tha sinn a' toirt taic do lìonradh de sgoiltean
Gàidhlig a tha a' soirbheachadh agus a' fàs.
Dh'fhoillsich Ministear an Fhoghlaim agus an Òigridh o
chionn ghoirid gu robh e an dùil an t-ullachadh airson
Foghlam Meadhan Gàidhlig a neartachadh. Tha an
Riaghaltas a' toirt taic do raon farsaing de bhuidhnean
leasachaidh Gàidhlig agus a' toirt cuideachadh do
chraoladh Gàidhlig.
Cuideachd, mar a tha fios agaibh, air a'
bhliadhna a dh'fhalbh stèidhich sinn Bòrd na Gàidhlig
gus dòigh-obrachaidh ro-innleachdail a thoirt do
leasachadh Gàidhlig an Alba. Tha na ceuman sin a'
buileachadh fìor inbhe agus àite air cànan agus cultar
na Gàidhlig. Agus 's e ar dùbhlan seasmhachd a
thoirt don Ghàidhlig mar chànan Albannach san àm ri
teachd.
Chan eil a' Ghàidhlig a' cur bacadh air adhartas
san 21
mh linn. Feumaidh sinn coimhearsnachd
mhisneachail dhà-chànanach fhaicinn mar phàirt de Alba
ar latha. Tha sinn airson roinn foghlam Gàidhlig
fhaicinn a' fàs agus eaconamaidh Gàidhlig a'
leudachadh. Cuidichidh seo a' cruthachadh na
seasmhachd ri teachd a tha mise airson fhaicinn don
Ghàidhlig an Alba.
An ceudamh Mòd
Agus tha cultar na Gàidhlig a' cur ri beatha a
h-uile duine againn, agus tha mi moiteil às a bhith
còmhla ribh aig a' cheudamh Mòd seo.
'S e tachartas cudthromach a tha an seo agus tha am
Mòd air adhartas mòr a dhèanamh bhon chiad chruinneachadh
lag an seo san Òban ann an 1892. 'S i a- nis an dara fèis chultarach as motha an Alba. Tha
tarraing eadar-nàiseanta innte, tha buannachdan eaconamach
na lùib agus tha i na pàirt de Alba ùr
ioma-chultair.
Bha mi toilichte cluinntinn gu bheil farpaisich aig
a' cheudamh Mòd seo à Astràilia , Canada , a' Ghearmailt, Amaireaga agus bhon choimhearsnachd
Àisianach an Alba. Tha mi a' tuigsinn gun tàinig daoine
cuideachd à Sasainn, a' Chuimrigh agus Èireann.
Bha mi air leth toilichte cluinntinn gu bheil
mòran òigridh a' com-pàirteachadh sa Mhòd air an
t-seachdain seo tighinn. Mar a tha fios againn uile 's
e seo iuchair na Gàidhlig san àm ri teachd. Gu dearbh,
tha cunntas-sluaigh 2001 a' sealltainn àrdachadh san
àireamh luchd-labhairt Gàidhlig am measg chloinne sa
bhun-sgoil. Tha seo na mhisneachd agus na
dhùbhlan.
Bile na Gàidhlig
Tha iomadh Achd Pàrlamaid tron linn a dh'fhalbh
a' toirt iomradh air Gàidhlig. Tha seo air a chumail
suas a-steach don linn seo le ullachadh airson na
Gàidhlig ann an reachdas Phàrlamaid na h-Alba agus
Phàrlamaid na RA.
Ach, cha robh a h-uile suidheachadh ann an
eachdraidh na h-Alba cho taiceil.
B' e geàrr-chunntas Aithisg Bhuidheann-gnìomha
Mhic a' Phearsain, a chaidh a shuidheachadh leis an
Riaghaltas, air eachdraidh na Gàidhlig, 'sgeul
trèigsinn, dearmad oifigeil, droch-rùn, àicheadh le
deòin agus . . . dearmad ann an ainm
coibhneis'.
Tha mi a' creidsinn gu bheil feadhainn san talla
seo no ag èisteachd air feadh Alba aig a bheil
cuimhneachain àmhgharach co-cheangailte ri cleachdadh
na Gàidhlig. Bidh cuimhne aig cuid a bhith air an
smachdachadh san sgoil airson a bhith a' cleachdadh
cànan na dachaigh agus na coimhearsnachd agus a bhith
a' cluinntinn gum biodh a' Ghàidhlig gan cumail air
ais.
B' e Niall Guinne a thuirt gun deach toirt air na
Gàidheil, 'tàir a dhèanamh air an cànan agus an
dualchas'. Bu chòir na h-eisimpleirean sin fhàgail nar
n-eachdraidh agus gun àite a thoirt dhaibh ann an Alba
ar latha.
Cho fada air ais ri 1616 bha riaghailt ann an
Achd Foghlaim aig Pàrlamaid na h-Alba gum bu chòir don
Ghàidhlig a bhith 'abolisheit and removeit'. Tha mi
toilichte a ràdh a-nochd gur ann a bhios am Bile
Gàidhlig a chuir sinne air bhog a' leantainn gu
'adhartachadh agus leudachadh' don Ghàidhlig.
Tha mi airson a dhèanamh gu tur soilleir, gu
bheil an Riaghaltas againne gu làidir airson
reachdachadh gus inbhe thèarainte a thoirt don
Ghàidhlig an Alba.
Mar Phrìomh Mhinistear, gheall mise sin ann an
Steòrnabhagh air 31 Màrt am-bliadhna. Chaidh an
gealladh seo ath-aithris san Aonta Com-pàirteachais
againn agus sa chunntas a thug mi don Phàrlamaid mu ar
rùintean reachdail.
Thug sinn gealladh agus tha sinn air coinneachadh
ris a' ghealladh sin an-diugh.
Chaidh cudthrom a chur air Achd Ghàidhlig ann an
athchuingean, litrichean, na meadhanan, obair na
Pàrlamaid agus buidhnean-obrach ministreil. Tha seo
air cuideachadh le dealbhadh an dreachd Bhile a tha
sinn a' cur air bhog an-diugh.
Tha am Bile seo na chlach-mhìle an
eachdraidh na Gàidhlig an Alba. Nì e leasachadh mòr
air àite na Gàidhlig an Alba agus bheir e air falbh
teagamhan sam bith mu inbhe laghail no oifigeil na
Gàidhlig mar chànan Albannach.
Bidh am Bile seo ag adhartachadh
cleachdadh na Gàidhlig agus a' cur ri ìomhaigh a'
chànain. Bheir e barrachd comais air barrachd Gàidhlig
a chleachdadh an àiteachan poblach agus barrachd
chòraichean agus chothroman do luchd-labhairt Gàidhlig
airson Gàidhlig a chleachdadh ann an raon farsaing de
shuidhichidhean.
Bidh am Bile a' stèidheachadh frèam le
riatanas airson pàirt cudthromach a thoirt do Bhòrd na
Gàidhlig ann an planadh-cànain Gàidhlig. Tha
stèidheachadh Bòrd na Gàidhlig fìor chudthromach don
Ghàidhlig an Alba san àm ri teachd. Tha am Bòrd a'
riochdachadh na coimhearsnachd Ghàidhlig, ach aig an
aon àm tha e na phàirt de fhrèam leudaichte riaghaltais
ann an Alba.
Thèid iarraidh air buidhnean poblach
beachdachadh a bheil feum air planaichean-cànain
Gàidhlig an co-cheangal ri na seirbheisean aca, agus
bidh am Bòrd ag ullachadh plana nàiseanta airson
Gàidhlig agus stiùireadh mu phlanadh-cànain airson
aonta nam Ministearan.
Tha sinn a' moladh gum bi an
t-ullachadh sin a' gabhail a-staigh gach ceàrn de
Alba.
Chan eil seo a' ciallachadh gun toir sinn
air a h-uile sgoilear Gàidhlig ionnsachadh. Cha mhotha a
dh'fheumas soighnichean-rathaid Gàidhlig a bhith anns gach
ceàrn den dùthaich aig nach eil dualchas Gàidhlig. 'S e ar n-amas cleachdadh na Gàidhlig a ghluasad air
adhart agus gach ceàrn de Alba a thoirt leinn air an turas
sin.
Tha sinn air a' Bhile a chur a-mach gu
co-chomhairle an-diugh. Mairidh an ùine
co-comhairleachaidh trì mìosan, agus tha mi an dòchas
gum bi sibh uile a' leughadh, a' smaoineachadh, a'
beachdachadh agus a' com-pàirteachadh sa mhodh
co-chomhairleachaidh.
Beachdan sa Chrìochnachadh
Tha mi an dòchas gum bi am Bile seo na mhisneachd
às ùr do luchd-labhairt, luchd-ionnsachaidh agus
luchd-taic na Gàidhlig airson a bhith a' cleachdadh na
Gàidhlig.
Bu chòir dhi a bhith air a h-ionnsachadh do ar
cloinn, air a bruidhinn nar dachaighean agus nar
coimhearsnachdan. Bu chòir dhuibh a bhith moiteil
aiste agus às na tha i a' riochdachadh.
A' tadhal air Bun-sgoil Chaluim Chille san Òban
an-diugh sa mhadainn chunnaic mi sùilean nan Gàidheal
òga a bhios a' gabhail pàirt thar na seachdaine a tha
romhainn a' deàlradh le pròis airson an cànan agus an
eachdraidh. Tha iad còmhla ri mìltean eile den leithid
a' comharrachadh ar dualchas ach is iadsan cuideachd ar
dòchas airson nan làithean ri teachd.
Tha mi an dòchas gun tèid gu math leibh sa
cheudamh Mòd Nàiseanta Rìoghail an-seo san Òban, agus
tha mi an dòchas gun tèid an latha seo sìos an
eachdraidh mar àm sònraichte dhuinn uile.
Suas leis a'Ghaidhlig!